یکی از مهمترین اخبار اقتصادی کشور اعلام شد که طی آن مالیات بیش از 9.3 میلیون نفر از صاحبان مشاغل، اصناف و بازاریان که معادل بیش از 70 درصد این قشر را تشکیل میدهند، صفر تعیین گردید12. این تصمیم که در راستای سیاستهای دولت چهاردهم برای حمایت از فعالان اقتصادی و تحقق عدالت مالیاتی اتخاذ شده، تحولی بزرگ در نظام مالیاتی کشور محسوب میشود و نتیجه آن از طریق پیامک به مؤدیان اطلاعرسانی شده است1.
اقدامات هفتگانه سازمان امور مالیاتی
سیدمحمدهادی سبحانیان، معاون وزیر امور اقتصادی و دارایی و رئیس کل سازمان امور مالیاتی کشور، هفت گام اساسی را برای تسهیل امور مؤدیان اعلام کرد که شامل موارد زیر است25:
افزایش معافیت مالیاتی: معافیت مالیاتی حقوقبگیران و اصناف و مشاغل به دو برابر سال قبل افزایش یافته است. این افزایش قابل توجه نشاندهنده تعهد دولت به حمایت از اقشار کمدرآمد و متوسط جامعه است.
مالیاتگیری سیستمی و هوشمند: مالیات 100 درصد اصناف، مشاغل و بازاریان به صورت سیستمی، مبتنی بر داده و بدون مداخله انسانی تعیین میشود و مالیات 95 درصد آنها بدون رسیدگی و ممیزی قطعی میگردد2. این رویکرد باعث شفافیت بیشتر، کاهش فساد احتمالی و تسریع در فرآیندهای مالیاتی شده است.
معافیت گسترده برای اکثریت مؤدیان: همانطور که اشاره شد، مالیات حدود 9.3 میلیون نفر یعنی بیش از 70 درصد صاحبان مشاغل، اصناف و بازاریان صفر تعیین شده است. این دسته از مؤدیان نیاز به هیچ اقدامی از جمله مراجعه به ادارات مالیاتی یا کافینتها ندارند125.
سقف پایین مالیات برای اکثر مؤدیان: مالیات حدود 95 درصد از اصناف، مشاغل و بازاریان کمتر از 30 میلیون تومان برای عملکرد یک ساله 1403 آنها تعیین شده است25. این میزان نشان میدهد که حتی آن دسته از مؤدیانی که مشمول پرداخت مالیات هستند نیز با مبالغ بسیار معقولی مواجه خواهند بود.
تمرکز بر دانهدرشتها: حدود نیمی از مالیاتی که از حوزه اصناف، مشاغل و بازاریان دریافت میشود، صرفاً از یک درصد از پردرآمدترین آنها وصول میگردد25. این رویکرد نشاندهنده تحقق عدالت مالیاتی و توجه به توان مالی مؤدیان است.
سهم اندک اصناف از درآمدهای مالیاتی: در حال حاضر مالیات اصناف، مشاغل و بازاریان حدود شش درصد از کل درآمدهای مالیاتی کشور را تشکیل میدهد25. این آمار نشان میدهد که فشار مالیاتی بر این قشر در مقایسه با سایر منابع درآمدی دولت بسیار محدود است.
امکان تعیین محل مصرف مالیات: صاحبان مشاغل و اصناف میتوانند محل مصرف مالیات خود را در هنگام پرداخت مالیات تعیین نمایند12. این اقدام گامی مهم در راستای شفافیت و جلب مشارکت مردمی در حوزه مالیات محسوب میشود.
جزئیات آماری و عددی طرح
محمدهادی سبحانیان در نشست با اعضای هیأت امنای بازار، آمار دقیقتری از این طرح ارائه داد. طبق اظهارات وی، مالیات حدود 12.5 میلیون مؤدی به صورت 100 درصد سیستمی و بدون دخالت نیروی انسانی محاسبه و تعیین شده است78. این رقم نشاندهنده گستردگی و جامعیت طرح هوشمندسازی نظام مالیاتی کشور است.
از میان این 12.5 میلیون مؤدی، 9.3 میلیون نفر که معادل 70 درصد از مشاغل و اصناف هستند، مالیات صفر دارند و حدود 90 درصد از کل مؤدیان مالیاتی کمتر از 30 میلیون تومان برای عملکرد سالانه خود پرداخت خواهند کرد7. این آمارها نشان میدهد که تنها 10 درصد از مؤدیان مالیات بیش از 30 میلیون تومان در سال خواهند پرداخت.
طرح نشاندار کردن مالیاتها
یکی از نوآوریهای مهم در این طرح، امکان انتخاب محل مصرف مالیات توسط مؤدیان است. سبحانیان با اشاره به اجرای طرح نشاندار کردن مالیاتها اعلام کرد که با توجه به استقبال خوب مؤدیان از انتخاب محل مصرف مالیات، امسال نیز 881 پروژه عمرانی شامل ساخت بیمارستان، مدرسه، طرحهای آبرسانی و راهسازی در نظر گرفته شده که با انتخاب اصناف به اتمام خواهد رسید7.
این طرح که برای دومین سال پیاپی اجرا میشود، باعث ایجاد حس مشارکت و تعلق در میان مؤدیان مالیاتی شده و شفافیت در مصرف منابع مالیاتی را به میزان قابل توجهی افزایش داده است. مؤدیان با این امکان میتوانند مطمئن شوند که مالیات پرداختی آنها در پروژههای عمرانی مشخص و قابل رصد صرف میشود.
سایر اقدامات تسهیلگرانه
سازمان امور مالیاتی علاوه بر معافیتهای گسترده، اقدامات دیگری نیز برای تسهیل امور مؤدیان انجام داده است. از جمله این اقدامات میتوان به موارد زیر اشاره کرد7:
قطعیسازی سیستمی پروندههای ارزش افزوده: سازمان امور مالیاتی 90 هزار پرونده ارزش افزوده دوره زمستان 1402 را به صورت سیستمی قطعیسازی کرده است. این اقدام باعث کاهش زمان رسیدگی و افزایش دقت در محاسبات شده است.
حسابرسی سیستمی مالیات بر درآمد مستغلات: 100 درصد اظهارنامههای مالیات بر درآمد مستغلات اجاری اشخاص حقیقی در سال جاری به صورت سیستمی حسابرسی و قطعی شده است. این رویکرد نیز در راستای کاهش مراجعات حضوری و تسریع در فرآیندها است.
تمدید مهلتها و امکان تقسیط: به منظور تعامل و تکریم مؤدیان و در نظر گرفتن شرایط خاص اقتصادی، علاوه بر تمدید مهلت ارائه اظهارنامه و تکمیل فرم تبصره ماده 100 تا 31 شهریور، امکان تقسیط پرداخت مالیات تا 9 قسط نیز فراهم شده است7.
واکنشها و بازخوردها
واکنشها به این طرح عموماً مثبت بوده است. توکلی، رئیس هیأت امنای بازار تهران، با اشاره به تأکید رئیس جمهور، عملکرد سازمان امور مالیاتی در افزایش سقف بهرهمندی از تبصره 100 را مثبت ارزیابی کرد و از همکاری و مساعدت این سازمان قدردانی نمود7.
وی افزود که هیأت امنای بازار طی ادوار گذشته همواره منتقد عملکرد سازمان امور مالیاتی بوده، اما در چند سال اخیر به دلیل بهبود عملکرد این سازمان، تعامل سازنده و خوبی میان اصناف و سازمان شکل گرفته است7. این تغییر رویکرد نشاندهنده اثربخشی سیاستهای جدید و رویکرد تعاملی سازمان امور مالیاتی است.
حسنی، عضو هیأت امنای بازار تهران نیز اظهار داشت که تبصره 100 توانسته بیش از 90 درصد مسائل و مشکلات صنوف را برطرف کند7. این اظهارنظر نشان میدهد که اقدامات انجام شده توانسته به طور موثری نیازها و دغدغههای اصناف را پاسخ دهد.
تحلیل ابعاد اقتصادی طرح
معافیت مالیاتی 70 درصد از اصناف و مشاغل میتواند تأثیرات گستردهای بر اقتصاد کشور داشته باشد. این اقدام میتواند به افزایش قدرت خرید این قشر، کاهش هزینههای تولید و خدمات، و در نهایت کاهش قیمتها برای مصرفکنندگان منجر شود.
از سوی دیگر، با توجه به اینکه مالیات اصناف تنها 6 درصد از کل درآمدهای مالیاتی کشور را تشکیل میدهد، این معافیتها تأثیر چندانی بر کاهش درآمدهای دولت نخواهد داشت. در عین حال، تمرکز بر دریافت مالیات از یک درصد پردرآمدترین مؤدیان که نیمی از مالیات این بخش را تأمین میکنند، نشاندهنده رویکرد عادلانه و هدفمند در مالیاتستانی است.
مقایسه با سیاستهای گذشته
این طرح در مقایسه با سیاستهای مالیاتی گذشته، تحولی اساسی محسوب میشود. در گذشته، بسیاری از اصناف و صاحبان مشاغل کوچک با فشار مالیاتی قابل توجهی مواجه بودند که گاهی منجر به تعطیلی کسبوکارها یا فعالیت در اقتصاد زیرزمینی میشد.
با اجرای این طرح، دولت نشان داده که به جای فشار بر اقشار کمدرآمد و متوسط، بر شفافسازی و دریافت مالیات از دانهدرشتها تمرکز دارد. این رویکرد میتواند به کاهش فرار مالیاتی، افزایش رضایت عمومی و بهبود فضای کسبوکار منجر شود.
چالشها و نقدها
با وجود استقبال گسترده از این طرح، برخی چالشها و نقدها نیز مطرح شده است. سازمان مالیاتی میگوید 9.3 میلیون واحد صنفی که حدود 70 درصد اصناف هستند، مالیات صفر دارند، اما اتاق اصناف معتقد است 3.5 میلیون واحد صنفی دارای پروانه کسب در کشور وجود دارد6. این اختلاف آمار میتواند ناشی از تفاوت در تعاریف و شمول مؤدیان مختلف باشد.
برخی کارشناسان نیز نگران هستند که این معافیتهای گسترده ممکن است در بلندمدت به کاهش درآمدهای مالیاتی دولت و افزایش کسری بودجه منجر شود. همچنین، این احتمال وجود دارد که برخی از مؤدیان پردرآمد از طریق تقسیم فعالیتهای خود به واحدهای کوچکتر، از این معافیتها سوءاستفاده کنند.
تأثیر بر رقابتپذیری و رشد اقتصادی
معافیت مالیاتی برای 70 درصد از اصناف و مشاغل میتواند تأثیر مثبتی بر رقابتپذیری این بخش داشته باشد. کاهش هزینههای مالیاتی به کسبوکارهای کوچک و متوسط این امکان را میدهد که قیمتهای رقابتیتری ارائه دهند و در بازار باقی بمانند.
این اقدام همچنین میتواند به تشویق کارآفرینی و راهاندازی کسبوکارهای جدید منجر شود. افرادی که پیش از این به دلیل نگرانی از بار مالیاتی از شروع کسبوکار منصرف میشدند، اکنون ممکن است تشویق به فعالیت اقتصادی شوند.
نقش فناوری در اجرای طرح
یکی از نکات کلیدی در اجرای موفق این طرح، استفاده از فناوری و سیستمهای هوشمند است. محاسبه مالیات 12.5 میلیون مؤدی به صورت 100 درصد سیستمی و بدون دخالت نیروی انسانی، نشاندهنده پیشرفت قابل توجه در زیرساختهای فناوری اطلاعات سازمان امور مالیاتی است.
این رویکرد نه تنها باعث کاهش خطاهای انسانی و افزایش سرعت پردازش میشود، بلکه شفافیت و عدالت در تعیین مالیات را نیز تضمین میکند. مؤدیان میتوانند مطمئن باشند که مالیات آنها بر اساس معیارهای مشخص و بدون تبعیض محاسبه شده است.
پیامدهای اجتماعی طرح
این طرح میتواند پیامدهای اجتماعی مثبتی نیز داشته باشد. کاهش فشار مالیاتی بر اصناف و مشاغل کوچک میتواند به حفظ اشتغال و جلوگیری از بیکاری کمک کند. بسیاری از این کسبوکارها منبع اصلی درآمد خانوادههای متعددی هستند و معافیت مالیاتی میتواند به بهبود وضعیت معیشتی آنها منجر شود.
همچنین، امکان تعیین محل مصرف مالیات توسط مؤدیان میتواند حس مشارکت اجتماعی و مسئولیتپذیری را در جامعه تقویت کند. وقتی افراد میبینند که مالیات آنها در پروژههای عمرانی محلی صرف میشود، تمایل بیشتری به پرداخت مالیات خواهند داشت.
آینده نظام مالیاتی کشور
این طرح میتواند نقطه عطفی در تحول نظام مالیاتی کشور باشد. حرکت به سمت مالیاتگیری هوشمند، عادلانه و شفاف میتواند اعتماد عمومی به نظام مالیاتی را افزایش دهد و فرهنگ مالیاتی را در جامعه تقویت کند.
در آینده، انتظار میرود که سازمان امور مالیاتی با استفاده از دادههای بیشتر و سیستمهای پیشرفتهتر، بتواند مالیاتگیری را هدفمندتر کند و در عین حال، حمایت از اقشار آسیبپذیر را ادامه دهد.
اثرات بر بخشهای مختلف اقتصادی
بخش خردهفروشی: خردهفروشان که بخش عمدهای از اصناف را تشکیل میدهند، از این معافیتها بهرهمند خواهند شد. این امر میتواند به کاهش قیمت کالاها و افزایش قدرت خرید مردم منجر شود.
بخش خدمات: ارائهدهندگان خدمات کوچک مانند آرایشگاهها، تعمیرگاهها و رستورانهای کوچک نیز از این طرح بهرهمند میشوند. کاهش هزینههای مالیاتی میتواند به بهبود کیفیت خدمات و کاهش قیمتها منجر شود.
بخش تولید: کارگاههای کوچک تولیدی که جزء اصناف محسوب میشوند، میتوانند با کاهش هزینههای مالیاتی، سرمایه بیشتری را صرف بهبود تولید و افزایش کیفیت محصولات کنند.
نقش طرح در کاهش تورم
یکی از اثرات غیرمستقیم این طرح میتواند کمک به کنترل تورم باشد. وقتی هزینههای مالیاتی کسبوکارها کاهش مییابد، آنها میتوانند کالاها و خدمات را با قیمت پایینتری عرضه کنند. این امر میتواند به کاهش فشار تورمی در اقتصاد کمک کند.
البته باید توجه داشت که تأثیر این طرح بر تورم به عوامل دیگری نیز بستگی دارد، از جمله سیاستهای پولی، نرخ ارز و وضعیت عرضه و تقاضا در بازار.
مقایسه با تجارب بینالمللی
در بسیاری از کشورهای توسعهیافته، معافیتهای مالیاتی برای کسبوکارهای کوچک رایج است. برای مثال، در بسیاری از کشورهای اروپایی، کسبوکارهایی که درآمد سالانه آنها کمتر از حد مشخصی است، از معافیتهای مالیاتی قابل توجهی برخوردارند.
این رویکرد به این دلیل اتخاذ میشود که هزینه جمعآوری مالیات از کسبوکارهای کوچک ممکن است بیشتر از درآمد حاصل از آن باشد. همچنین، حمایت از کسبوکارهای کوچک به عنوان موتور رشد اقتصادی و اشتغالزایی در نظر گرفته میشود.
ارتباط با سیاستهای کلان اقتصادی
این طرح در راستای سیاستهای کلان دولت چهاردهم برای بهبود فضای کسبوکار و حمایت از تولید داخلی است. با کاهش فشار مالیاتی بر اصناف و مشاغل، دولت تلاش دارد تا رونق اقتصادی را تحریک کند و زمینه رشد اقتصادی را فراهم آورد.
همچنین، این طرح میتواند به عنوان بخشی از سیاستهای عدالت اجتماعی دولت در نظر گرفته شود. با معاف کردن اقشار کمدرآمد از مالیات و تمرکز بر دریافت مالیات از دانهدرشتها، دولت تلاش دارد تا شکاف درآمدی را کاهش دهد.
جداول مفید
جدول مقایسه وضعیت مالیاتی قبل و بعد از اجرای طرح
| شاخص | قبل از طرح | بعد از طرح |
|---|---|---|
| تعداد مؤدیان با مالیات صفر | نامشخص | 9.3 میلیون نفر |
| درصد مؤدیان معاف | کمتر از 20% | بیش از 70% |
| سقف معافیت مالیاتی | نصف میزان فعلی | دو برابر شده |
| نحوه محاسبه مالیات | دستی و با دخالت انسانی | 100% سیستمی |
| امکان تعیین محل مصرف | وجود نداشت | فراهم شده |
جدول توزیع بار مالیاتی بر اساس درآمد
| گروه درآمدی | درصد از کل مؤدیان | سهم از کل مالیات |
|---|---|---|
| معاف از مالیات | 70% | 0% |
| مالیات کمتر از 30 میلیون | 25% | حدود 50% |
| مالیات بیش از 30 میلیون | 5% | حدود 50% |
جدول پروژههای عمرانی قابل انتخاب
| نوع پروژه | تعداد | اولویت |
|---|---|---|
| بیمارستان | نامشخص | بالا |
| مدرسه | نامشخص | بالا |
| آبرسانی | نامشخص | متوسط |
| راهسازی | نامشخص | متوسط |
| جمع کل | 881 پروژه | – |
سوالات متداول
آیا همه اصناف از معافیت مالیاتی برخوردار میشوند؟ خیر، حدود 70 درصد از اصناف و مشاغل که معادل 9.3 میلیون نفر هستند، از معافیت کامل برخوردارند. 30 درصد باقیمانده باید مالیات پرداخت کنند، اما 95 درصد از کل مؤدیان کمتر از 30 میلیون تومان در سال مالیات میپردازند.
آیا نیاز به مراجعه حضوری برای استفاده از معافیت وجود دارد؟ خیر، مؤدیانی که مشمول معافیت شدهاند، از طریق پیامک مطلع شدهاند و نیازی به مراجعه به ادارات مالیاتی یا کافینتها ندارند.
چگونه میتوان محل مصرف مالیات را تعیین کرد؟ صاحبان مشاغل و اصناف میتوانند در هنگام پرداخت مالیات، از بین 881 پروژه عمرانی تعریف شده، محل مصرف مالیات خود را انتخاب کنند.
این طرح برای چه سالی اجرا میشود؟ این طرح برای عملکرد سال 1403 اجرا شده و نتایج آن در سال 1404 اعلام شده است.
آیا امکان تقسیط مالیات وجود دارد؟ بله، برای مؤدیانی که باید مالیات پرداخت کنند، امکان تقسیط تا 9 قسط فراهم شده است.
معافیت مالیاتی حقوقبگیران چقدر افزایش یافته است؟ معافیت مالیاتی حقوقبگیران به دو برابر سال قبل افزایش یافته است.
سهم مالیات اصناف از کل درآمدهای مالیاتی چقدر است؟ مالیات اصناف، مشاغل و بازاریان حدود 6 درصد از کل درآمدهای مالیاتی کشور را تشکیل میدهد.
چه تعداد پرونده ارزش افزوده به صورت سیستمی قطعی شده است؟ 90 هزار پرونده ارزش افزوده دوره زمستان 1402 به صورت سیستمی قطعیسازی شده است.
جستارهای وابسته
- اصلاحات نظام مالیاتی ایران
- قانون مالیاتهای مستقیم
- تبصره ماده 100 قانون مالیاتها
- سیاستهای اقتصادی دولت چهاردهم
- عدالت مالیاتی و توزیع درآمد
- نقش اصناف در اقتصاد ایران
- مالیات بر ارزش افزوده
- فرار مالیاتی و راههای مقابله با آن
- هوشمندسازی نظام مالیاتی
- مقایسه نظامهای مالیاتی در کشورهای مختلف
نتیجهگیری
طرح معافیت مالیاتی 70 درصد از اصناف و مشاغل، گامی مهم در جهت تحقق عدالت مالیاتی، حمایت از کسبوکارهای کوچک و بهبود فضای کسبوکار در کشور است. این طرح که با رویکرد هوشمند و سیستمی اجرا شده، میتواند الگویی برای اصلاحات آینده در نظام مالیاتی کشور باشد.
با توجه به اینکه مالیات اصناف تنها 6 درصد از درآمدهای مالیاتی را تشکیل میدهد و نیمی از این مبلغ از یک درصد پردرآمدترین مؤدیان دریافت میشود، این طرح نشان میدهد که میتوان بدون آسیب به درآمدهای دولت، از اقشار ضعیفتر جامعه حمایت کرد.
امکان تعیین محل مصرف مالیات توسط مؤدیان نیز نوآوری مهمی است که میتواند به افزایش شفافیت، مشارکت مردمی و اعتماد عمومی به نظام مالیاتی منجر شود. با ادامه این رویکرد و بهبود مستمر سیستمهای مالیاتی، میتوان امیدوار بود که نظام مالیاتی کشور به سمت عدالت، کارایی و شفافیت بیشتر حرکت کند.
استقبال مثبت اصناف و بازاریان از این طرح و بهبود تعامل آنها با سازمان امور مالیاتی نشان میدهد که سیاستهای اتخاذ شده در مسیر درستی قرار دارد. با ادامه این روند و رفع چالشهای احتمالی، میتوان به آیندهای امیدوار بود که در آن نظام مالیاتی به عنوان ابزاری برای توسعه عادلانه و پایدار عمل کند.
