توسعه پروژههای درخواستی مردم در مناطق مدنظرشان با مالیاتهای پرداختی آنها
توسعه پروژههای درخواستی مردم با مالیاتهای پرداختی: گامی به سوی حکمرانی مردمی و شفافیت
مقدمه: بازتعریف قرارداد اجتماعی میان شهروندان و دولت
در دنیای مدرن، مفهوم مالیات از یک «هزینه تحمیلی» به یک «سرمایهگذاری اجتماعی» در حال تغییر است. شهروندان دیگر تنها پرداختکننده نیستند؛ آنها به طور فزایندهای خواستار شفافیت، پاسخگویی و نقشآفرینی مستقیم در نحوه تخصیص و مصرف منابع عمومی هستند. ایده «توسعه پروژههای درخواستی مردم در مناطق مدنظرشان با مالیاتهای پرداختی آنها» که در ادبیات جهانی با عنوان «بودجهریزی مشارکتی» (Participatory Budgeting) شناخته میشود، تجلی عینی این تحول است. این رویکرد، که قدرت تصمیمگیری درباره بخشی از بودجه عمومی را به دست خود شهروندان میسپارد، نه تنها یک ابزار مدیریتی نوین، بلکه یک فلسفه عمیق برای تقویت دموکراسی محلی، افزایش اعتماد عمومی و تحقق عدالت اجتماعی است.12
این مقاله به بررسی جامع این مفهوم، از تاریخچه جهانی و داخلی آن گرفته تا آخرین اخبار و تحولات در ایران تا امروز، ۲۴ شهریور ۱۴۰۴، میپردازد. در ادامه، با ارائه مثالهای تجربی و تخصصی، تحلیل مزایا و چالشها، و ارائه جداول کاربردی، تلاش خواهیم کرد تا تصویری کامل از این الگوی حکمرانی نوین و پتانسیل آن برای آینده ایران ترسیم کنیم.
فصل اول: بودجهریزی مشارکتی چیست؟
بودجهریزی مشارکتی یک فرآیند دموکراتیک است که در آن شهروندان به طور مستقیم در مورد چگونگی تخصیص بخشی از بودجه عمومی (شهری یا دولتی) تصمیمگیری میکنند.34 این فرآیند به مردم اجازه میدهد تا پروژههای مورد نیاز محله یا شهر خود را شناسایی، اولویتبندی و برای اجرای آنها رأی دهند.2 در واقع، این مدل، قدرت را از نهادهای متمرکز به سمت جامعه محلی سوق میدهد و شهروندان را از ناظران منفعل به بازیگران فعال در توسعه محیط زندگیشان تبدیل میکند.4
فرآیند گام به گام بودجهریزی مشارکتی:
- طراحی و آمادهسازی: دولت یا شهرداری با همکاری نهادهای مدنی، قوانین و چارچوب فرآیند را مشخص میکند.2 در این مرحله، میزان بودجهای که به این امر اختصاص مییابد، مشخص میشود.
- جمعآوری ایدهها (طوفان فکری): از طریق جلسات محلی، پلتفرمهای آنلاین و صندوقهای رأی، شهروندان ایدهها و پیشنهادات خود را برای پروژههای محلی ارائه میدهند.5
- تبدیل ایدهها به پروژههای عملی: کارشناسان و نمایندگان شهروندان، ایدههای جمعآوری شده را از نظر فنی و مالی بررسی کرده و به پروپوزالهای قابل اجرا تبدیل میکنند.5
- رأیگیری و اولویتبندی: شهروندان به پروپوزالهای نهایی رأی میدهند تا مشخص شود کدام پروژهها باید در اولویت اجرا قرار گیرند.5
- تخصیص بودجه و اجرا: پروژههایی که بیشترین رأی را کسب کردهاند، در بودجه سال آینده لحاظ شده و توسط نهاد مربوطه اجرا میشوند.5
- نظارت و ارزیابی: شهروندان بر روند اجرای پروژههای منتخب نظارت کرده و نتایج ارزیابی میشود تا فرآیند در سالهای بعد بهبود یابد.1
فصل دوم: تاریخچه؛ از پورتو آلگره تا تهران
تاریخچه جهانی: ریشههای بودجهریزی مشارکتی به سال ۱۹۸۹ در شهر پورتو آلگره برزیل بازمیگردد.146 این شهر در آن زمان با نابرابری شدید اجتماعی، فساد گسترده و زیرساختهای ضعیف مواجه بود.1 دولت محلی با اجرای این طرح، توانست مشارکت شهروندان، به ویژه اقشار کمدرآمد، را جلب کرده و منابع را به سمت نیازهای واقعی مردم هدایت کند.2 این تجربه موفقیتآمیز منجر به بهبود چشمگیر شاخصهای بهداشتی و زیرساختی، از جمله کاهش ۲۰ درصدی مرگ و میر کودکان شد و به سرعت به الگویی برای هزاران شهر در سراسر جهان تبدیل گشت.3 امروزه بیش از ۳۰۰۰ شهر در قارههای آمریکا، اروپا، آسیا و آفریقا از این مدل استفاده میکنند.3
تاریخچه و بستر قانونی در ایران: در ایران، ایده مشارکت مردم در اداره شهرها ریشههای قانونی دارد، اما مفهوم بودجهریزی مشارکتی به شکل مدرن آن، پدیدهای نسبتاً جدید است. قانون شهرداریها مصوب ۱۳۳۴ به طور کلی به بودجه پرداخته و نقش مستقیمی برای مردم در تدوین آن در نظر نگرفته است.2 با این حال، با تأسیس شوراهای اسلامی شهر و روستا و به ویژه نهاد «شورایاری» در تهران در سال ۱۳۷۹، اولین گامها برای سازماندهی مشارکت محلی برداشته شد.7 شورایاریها به عنوان نهادهای مردمی و بازوهای مشورتی شورای شهر در محلات، وظیفه شناسایی مشکلات و نیازهای محلی را بر عهده گرفتند.7
با وجود این، تا سالهای اخیر، سازوکار مشخصی برای دخالت مستقیم شهروندان در تخصیص بودجه وجود نداشت. تحولات نظام بودجهریزی در ایران طی دهههای گذشته بیشتر بر رویکردهایی مانند بودجهریزی عملیاتی متمرکز بوده است.8 نقطه عطف اصلی در این زمینه، معرفی طرحهایی مانند «من شهردارم» توسط شهرداری تهران بود که به طور مشخص، بخشی از بودجه را به انتخاب مستقیم شهروندان واگذار کرد.
فصل سوم: آخرین اخبار و تحولات در ایران (تا ۲۴ شهریور ۱۴۰۴)
با فرض فرارسیدن تاریخ ۲۴ شهریور ۱۴۰۴، فضای رسانهای و سیاستگذاری کشور شاهد مباحث گستردهای حول محور حکمرانی مردمی و شفافیت مالیاتی است.
طرح “نشاندار کردن مالیات” و گسترش آن: یکی از مهمترین اخبار این دوره، گسترش طرح «نشاندار کردن مالیات» است که به مودیان مالیاتی اجازه میدهد محل مصرف مالیات پرداختی خود را از میان لیستی از پروژههای ملی و استانی انتخاب کنند.910 این طرح که با هدف افزایش شفافیت و تقویت اعتماد عمومی آغاز شده، به طور مستقیم با ایده توسعه پروژههای درخواستی مردم گره خورده است.11 برای مثال، در استان سیستان و بلوچستان، ۱۴۹ پروژه عمرانی و خدماتی در حوزههای بهداشت، آموزش و زیرساخت با اعتباری بالغ بر ۱۲,۸۵۰ میلیارد ریال از طریق مشارکت مستقیم مودیان در حال اجرا است. همچنین در استان لرستان، ۳۵ پروژه عمرانی برای مشارکت مودیان تعریف شده است.12 کارشناسان اقتصادی این طرح را گامی مهم در راستای تحقق نظام مالیاتی مردممحور و پیوند مستقیم میان پرداخت مالیات و مشاهده نتایج عینی آن میدانند.9
تداوم و تکامل طرح “من شهردارم” در تهران: شهرداری تهران، به عنوان پیشگام بودجهریزی مشارکتی در ایران، سومین دوره طرح «من شهردارم» را با موفقیت پشت سر گذاشته و پروژهها و اعتبارات مربوط به بودجه ۱۴۰۴ را ابلاغ کرده است. این طرح که در ابتدا با هدف مشارکت دادن شهروندان در انتخاب پروژههای کوچکمقیاس محلی آغاز شد، اکنون به یک بخش ثابت از بودجه سالانه شهرداری تبدیل شده است.1314 در دوره جدید این طرح، قابلیتهای جدیدی به سامانه آنلاین آن اضافه شده است، از جمله امکان ثبت ایده توسط شهروندان، مکانمحوری پروژهها بر روی نقشه، و قابلیت رصد پیشرفت پروژههای دورههای قبل که به افزایش اعتماد عمومی کمک شایانی کرده است.1315 با این حال، گزارشهایی مبنی بر سوءاستفادههای محدود، مانند جمعآوری رأی جعلی در ازای وعدههایی مانند سیمکارت رایگان، چالشهای پیش روی این طرح را نیز نمایان میسازد.16
بحثها پیرامون بودجه ۱۴۰۴ و مشارکت بخش خصوصی: در آستانه تدوین لایحه بودجه ۱۴۰۴، درخواستها برای افزایش مشارکت مردمی و بخش خصوصی در فرآیندهای بودجهریزی افزایش یافته است. اتاق بازرگانی ایران به طور جدی خواستار حضور نمایندگان بخش خصوصی در جلسات ستاد بودجه شده تا دغدغههای اقتصادی و نظرات فعالان این حوزه در قانون بودجه منعکس شود.17 این امر نشاندهنده یک خواست عمومی برای فاصله گرفتن از نظامهای بودجهریزی متمرکز و حرکت به سوی الگوهای مشارکتیتر است.8
تجربیات دیگر شهرها: الگوی تهران به تدریج در حال گسترش به سایر کلانشهرهاست. شهرداری اصفهان نیز با برگزاری نشستهای بودجهریزی مشارکتی در مناطق مختلف و تعریف پروژههای متعدد با مشارکت بخش خصوصی، گامهایی در این مسیر برداشته است.18 این حرکتها نشان میدهد که ایده سپردن تصمیم به مردم، در حال تبدیل شدن به یک رویکرد پذیرفتهشده در مدیریت شهری ایران است.
فصل چهارم: مثالهای تجربی و تخصصی
مثالهای تجربی جهانی:
- پورتو آلگره، برزیل: به عنوان مهد بودجهریزی مشارکتی، این شهر توانست با مشارکت دادن سالانه دهها هزار نفر از شهروندان، پوشش خدمات آب و فاضلاب را از ۷۵٪ به ۹۸٪ افزایش دهد و تعداد مدارس را چهار برابر کند.419
- پاریس، فرانسه: شهرداری پاریس سالانه حدود ۱۰۰ میلیون یورو، معادل ۵٪ از بودجه سرمایهگذاری خود را به پروژههای منتخب شهروندان اختصاص میدهد. پروژههایی مانند ایجاد باغهای عمودی، نصب آبخوریهای عمومی و ساخت مسیرهای دوچرخهسواری از طریق پلتفرم آنلاین این شهر انتخاب و اجرا شدهاند.
- شیکاگو، ایالات متحده: در برخی از مناطق (Wards) این شهر، شهروندان در مورد نحوه هزینه کردن بودجه ۱ میلیون دلاری زیرساختهای محلی تصمیم میگیرند. این فرآیند منجر به تعمیر پیادهروها، نصب چراغهای راهنمایی و زیباسازی فضاهای عمومی شده است.
مثالهای تخصصی در ایران (مبتنی بر طرح “من شهردارم”):
فرض کنید در محله X در منطقه ۵ تهران، شهروندان از طریق سامانه «من شهردارم» سه مشکل اصلی را شناسایی کردهاند: کمبود فضای سبز، ترافیک سنگین در یک تقاطع خاص، و نبود امکانات ورزشی برای جوانان.
- پروژه پیشنهادی ۱: احداث بوستان محلی: شهروندان پیشنهاد تبدیل یک زمین بایر به مساحت ۲۰۰۰ متر مربع به یک پارک کوچک را میدهند. کارشناسان شهرداری هزینه تسطیح، کاشت چمن و درخت، نصب وسایل بازی کودکان و نیمکت را برآورد میکنند.
- پروژه پیشنهادی ۲: اصلاح هندسی تقاطع: برای حل مشکل ترافیک، پیشنهاد نصب چراغ راهنمایی هوشمند و ایجاد یک میدان کوچک مطرح میشود.
- پروژه پیشنهادی ۳: ساخت زمین ورزشی روباز: پیشنهاد احداث یک زمین فوتبال و بسکتبال در فضای خالی کنار یک مدرسه ارائه میشود.
پس از رأیگیری، پروژه «احداث بوستان محلی» بیشترین رأی را کسب میکند. این پروژه با بودجهای مشخص وارد لایحه بودجه سال بعد شهرداری شده و پس از تصویب در شورای شهر، به اجرا در میآید. شهروندان میتوانند از طریق همان سامانه، پیشرفت فیزیکی پروژه را از مرحله خاکبرداری تا افتتاح نهایی رصد کنند.13 این فرآیند، مالیات پرداختی شهروندان آن محله (مانند عوارض نوسازی و پسماند) را به یک نتیجه ملموس و درخواستی در محیط زندگی خودشان تبدیل میکند.
فصل پنجم: مزایا و چالشها
مزایای کلیدی:
- افزایش شفافیت و پاسخگویی: این فرآیند دولتها و شهرداریها را مجبور میکند تا نحوه تخصیص و هزینه بودجه را به طور شفاف به اطلاع عموم برسانند.4 شهروندان میتوانند مستقیماً بر پول خود نظارت کنند.
- تقویت دموکراسی و مشارکت مدنی: با دادن قدرت واقعی به مردم، حس تعلق و مسئولیتپذیری اجتماعی تقویت میشود و شهروندان از حالت انفعال خارج میشوند.15
- تخصیص عادلانهتر منابع: بودجه به سمت نیازهای واقعی مردم، به ویژه در مناطق محرومتر که صدایشان کمتر شنیده میشود، هدایت میشود و به کاهش نابرابری کمک میکند.23
- افزایش اعتماد عمومی و سرمایه اجتماعی: وقتی مردم نتیجه پرداخت مالیات خود را در بهبود محلهشان میبینند، اعتمادشان به نظام مدیریتی افزایش مییابد و انگیزه بیشتری برای پرداخت مالیات پیدا میکنند.911
- بهبود کیفیت پروژهها: از آنجایی که پروژهها بر اساس خرد جمعی و نیازسنجی واقعی انتخاب میشوند، کارایی و اثربخشی بیشتری نسبت به پروژههای دستوری و از بالا به پایین دارند.6
چالشها و موانع:
- خطر تسلط گروههای خاص (نخبگان): این احتمال وجود دارد که گروههای سازمانیافتهتر یا پرسروصداتر بتوانند فرآیند را به نفع خود مصادره کرده و نیازهای واقعی اکثریت خاموش نادیده گرفته شود.20
- شکاف دیجیتال و عدم مشارکت همگانی: اتکای بیش از حد به پلتفرمهای آنلاین میتواند سالمندان، افراد کمسواد یا کسانی که دسترسی به اینترنت ندارند را از فرآیند مشارکت حذف کند.
- پیچیدگی اداری و بوروکراتیک: اجرای این فرآیند نیازمند ساختارهای اداری منعطف و کارآمد است. بوروکراسی کند و قوانین دستوپاگیر میتواند منجر به ناامیدی شهروندان شود.
- محدودیتهای بودجهای: دولتها و شهرداریها ممکن است نتوانند به تمام خواستههای شهروندان پاسخ دهند که این امر میتواند به سرخوردگی منجر شود.4
- کوتاهمدتنگری: شهروندان ممکن است تمایل بیشتری به پروژههای کوچک، زودبازده و قابل مشاهده (مانند زیباسازی) داشته باشند تا پروژههای زیربنایی و بلندمدت (مانند اصلاح شبکه فاضلاب) که اهمیت بیشتری دارند.
فصل ششم: جداول مفید
جدول ۱: مقایسه مدلهای بودجهریزی
| ویژگی | بودجهریزی سنتی (متمرکز) | بودجهریزی مشارکتی |
|---|---|---|
| تصمیمگیرنده اصلی | مدیران و کارشناسان دولتی | شهروندان و نمایندگان محلی |
| مبنای تخصیص | اولویتهای سازمانی و سیاسی | نیازها و اولویتهای اعلامی مردم |
| سطح شفافیت | پایین تا متوسط | بسیار بالا |
| پاسخگویی | به مقامات بالاتر | به شهروندان و جامعه محلی |
| نتیجه اصلی | اجرای پروژههای کلان | اجرای پروژههای منطبق بر نیاز محلی |
| اعتماد عمومی | معمولاً پایینتر | معمولاً بالاتر |
جدول ۲: نمونهای از منابع مالیاتی برای پروژههای محلی در ایران
| نوع مالیات/عوارض | توضیحات | پتانسیل برای مشارکت |
|---|---|---|
| عوارض نوسازی و عمران شهری | مالیاتی که سالانه از مالکین املاک شهری دریافت میشود. | بسیار بالا؛ میتواند مستقیماً به پروژههای همان محله اختصاص یابد. |
| عوارض مدیریت پسماند | هزینهای که برای جمعآوری و دفع زباله دریافت میشود. | بالا؛ میتواند برای پروژههای بهبود محیط زیست محله استفاده شود. |
| بخشی از مالیات بر ارزش افزوده | سهمی از این مالیات به شهرداریها و دهیاریها اختصاص مییابد. | متوسط؛ میتوان بخشی از آن را به صندوق بودجهریزی مشارکتی واریز کرد. |
| مالیات بر مشاغل (اصناف) | مالیاتی که از کسبوکارهای محلی اخذ میشود. | بالا؛ میتواند برای بهبود زیرساختهای تجاری همان محله به کار رود. |
فصل هفتم: سوالات متداول (FAQ)
- آیا تمام پول مالیات من صرف پروژهای میشود که به آن رأی دادهام؟ خیر. بودجهریزی مشارکتی معمولاً به بخش کوچکی از کل بودجه عمومی (مثلاً ۱ تا ۱۰ درصد) اختصاص دارد. مابقی بودجه صرف هزینههای جاری (مانند حقوق کارکنان) و پروژههای کلان و استراتژیک شهری یا ملی میشود که تصمیمگیری در مورد آنها در اختیار دولت باقی میماند.
- چگونه میتوانم در این فرآیند شرکت کنم؟ معمولاً از طریق سامانههای آنلاین اختصاصی (مانند manshahrdaram.tehran.ir)، شرکت در جلسات عمومی محلهها (که توسط شورایاریها یا شهرداری ناحیه برگزار میشود) و یا مراجعه به مراکز تعیینشده در سطح شهر میتوانید ایده دهید و رأی خود را ثبت کنید.1415
- اگر پروژه انتخابی مردم از نظر فنی یا قانونی قابل اجرا نباشد چه میشود؟ یکی از مراحل فرآیند، بررسی کارشناسی پیشنهادات است.5 اگر پروژهای غیرعملی باشد، از لیست رأیگیری حذف میشود و دلایل آن به پیشنهاددهندگان توضیح داده میشود. هدف، تبدیل ایدههای خام به پروژههای قابل اجراست.
- نقش شورایاریها در این فرآیند چیست؟ شورایاریها به عنوان نهادهای محلی میتوانند نقش تسهیلگر را ایفا کنند.7 آنها میتوانند در برگزاری جلسات، جمعآوری نظرات، اطلاعرسانی به ساکنین محله و نظارت بر اجرای پروژهها نقش کلیدی داشته باشند.21
- آیا این طرح در ایران موفق بوده است؟ تجربه طرح «من شهردارم» در تهران نشاندهنده موفقیتهای اولیه در جلب مشارکت و اجرای پروژههای درخواستی مردم است. با این حال، این طرح هنوز در ابتدای راه خود قرار دارد و برای موفقیت بلندمدت نیازمند رفع چالشهایی مانند افزایش مشارکت تمام اقشار جامعه و تقویت سازوکارهای نظارتی است.
نتیجهگیری: به سوی یک حکمرانی هوشمند و مردمی
توسعه پروژههای درخواستی مردم با مالیاتهای پرداختی آنها، بیش از یک اصلاح فنی در نظام بودجهریزی، یک تغییر پارادایم در رابطه دولت و شهروند است. این رویکرد، مالیات را از یک تعهد یکطرفه به یک قرارداد اجتماعی دوطرفه تبدیل میکند که در آن، شهروندان نه تنها منابع را تأمین میکنند، بلکه در سرنوشت آن نیز سهیم هستند.9 تجربیات جهانی و گامهای اولیه برداشتهشده در ایران نشان میدهد که این مدل پتانسیل عظیمی برای افزایش شفافیت، بازسازی اعتماد عمومی و هدایت منابع به سمت عدالت و کارایی دارد.
آینده این رویکرد در ایران به عواملی چون اراده سیاسی برای تفویض اختیار، ایجاد زیرساختهای قانونی و فناورانه لازم، توانمندسازی نهادهای مدنی و محلی مانند شورایاریها، و مهمتر از همه، مشارکت آگاهانه و مستمر خود شهروندان بستگی دارد. اگر این مسیر به درستی طی شود، میتوان امیدوار بود که مالیات پرداختی هر شهروند، آجری شود برای ساختن محله و شهری که خود در رؤیای آن بوده است؛ این، جوهره واقعی حکمرانی مردمی است.
جستارهای وابسته
- بودجهریزی مشارکتی (Participatory Budgeting)
- حکمرانی خوب شهری (Good Urban Governance)
- شفافیت مالی (Financial Transparency)
- مالیات شهروندی (Citizen Tax)
- شورایاریها و مدیریت محلی
- سامانه “من شهردارم”
- دموکراسی مستقیم (Direct Democracy)
- سرمایه اجتماعی (Social Capital)
منابع معتبر با لینک
- منابع این مقاله بر اساس نتایج جستجوی گوگل با کلیدواژههای مرتبط گردآوری شده و لینکهای آنها در بخش کد خروجی موجود است. شمارههای ارجاع در متن به لیست نتایج جستجو اشاره دارند.
