اتفاق باورنکردنی در حذف یارانه / کارگران سکوت کردند!
مقدمه
در مرداد ۱۴۰۴، یک میلیون خانوار ایرانی یا به عبارت بهتر سه میلیون ایرانی از فهرست یارانهبگیران حذف شدند123. این اتفاق که بسیاری از کارگران را نیز شامل شد، موجی از نگرانی و اعتراض در جامعه کارگری ایران ایجاد کرده است. کارگران برای حفظ شغل خود مجبور به سکوت هستند و میدانند اگر اعتراض کنند، با خطر بیکاری روبهرو میشوند. بنابراین، ترجیح میدهند حتی یارانهشان قطع شود، اما نان روزانهشان را از دست ندهند456.
این پدیده سکوت کارگران در برابر حذف یارانه، نشاندهنده یک بحران عمیق معیشتی است که طبقه کارگر ایران با آن دستوپنجه نرم میکند. ناکارآمدی سامانه پایگاه رفاه ایرانیان باعث حذف غیرمنطقی کارگران شده است و دریافت وام برای هزینههایی مانند ازدواج یا ودیعه مسکن، یا استفاده از کارتخوان برای فعالیتهای معیشتی، به تغییر دهکبندی و حذف یارانه منجر میشود17.
آخرین وضعیت و اخبار
حذف گسترده یارانه کارگران
سمیه گلپور، رئیس کانون عالی انجمنهای صنفی کارگران، خواستار بازنگری فوری و شروع حذف یارانه از کارمندان دولتی پردرآمد شد1. دولت به جای حذف یارانه کارگران، باید از کارمندان دولتی با درآمدهای بالا و مزایای متعدد شروع کند178.
معیارهای مورد بحث برای حذف
خانواری که سرانه درآمد ماهانه آنها بعد کسر هزینه اجارهخانه بالاتر از 10 میلیون تومان برآورد میشود، مستحق دریافت یارانه نقدی نیستند23. میزان هزینه سالانه خانوار ایرانی حاضر در دهک هشت، حدود 327میلیون تومان اعلام شده است؛ یعنی ماهی 27میلیون و 250هزار تومان23!
سکوت اجباری کارگران
کارگران برای حفظ شغل خود مجبور به سکوت هستند و ترجیح میدهند حتی یارانهشان قطع شود، اما نان روزانهشان را از دست ندهند. این شرایط به هیچ وجه عادلانه نیست و نشان میدهد دهکبندی فعلی از واقعیت معیشت کارگران فاصله زیادی دارد456.
مشکل تراکنشهای اجباری
برخی کارفرمایان برای فرار از مالیات یا کاهش تعهدات خود، مبالغ هنگفتی را از حسابهای کارگران عبور میدهند. این اقدام باعث میشود که سامانه وزارت کار این کارگران را بهعنوان افرادی با تراکنشهای بالا شناسایی کند و آنها را در دهکهای پردرآمد قرار دهد69.
تاریخچه یارانه در ایران
دوران قبل از انقلاب
هر چند پرداخت یارانه در ایران دارای سابقهای طولانی است، اما تا سال ۱۳۵۴ و دورانی که قیمت نفت به یک باره افزایش یافت، عملاً یارانه چندانی برای افزایش رفاه مردم پرداخت نمیشد. پس از انقلاب اسلامی پرداخت یارانه به صورت غیر مستقیم و با تزریق به بازار و بخشهای مختلف تولیدی در دستور کار قرار گرفت10.
در سال ۱۳۱۱ شمسی بهدلیل تجربه هولناکی که از قحطی در زمان اشغال ایران وجود داشت، نخستین مقدمات ارائه یارانه قانونمند در ایران شکل گرفت. در آن سال، قانونی برای تأسیس سیلوهای غلات در تهران و خرید و ذخیره گندم توسط سازمان غله تصویب شد11.
دوران جنگ و کوپنها
در دهه ۶۰ شرایط تغییر کرد و یارانهها در دورانی که جنگ نظامی از سوی عراق و تحریمهای ظالمانه از سوی آمریکا و اروپا به ایران تحمیل شده بود به بیشترین مقدار در تاریخ کشور رسید. اینطوری بود که کوپنها از راه رسیدند و زندگی، کوپنی شد. در آن دوره کوپنها نمادی بودند از عدالت اقتصادی و انقلابی در ایران11.
کوپنها با وجود مزایای بزرگی که برای اقتصاد و معیشت ایرانیان در دهه ۶۰ داشتند معایبی هم داشتند؛ از جمله اینکه برخی افراد به دلایل مختلف به کوپن نیاز نداشتند و آن را به قیمت ارزان میفروختند11.
هدفمندی یارانهها (۱۳۸۹)
از نیمه دوم سال ۱۳۸۹ و با تصویب مجلس شورای اسلامی پرداخت یارانهها به صورت نقدی و به حساب هر خانوار با نرخ ۴۵۵۰۰ تومان آغاز شد10. از سال ۱۳۸۹ هدفمندی یارانهها از راه رسید و سوبسید ۱۶ کالا حذف شد و دولت بهجای ارائه سوبسید به کالاها پول نقد بین مردم توزیع کرد11.
میزان درآمد حاصل از هدفمندی یارانهها از ۲۸ آذر ۱۳۸۹ تا ۳۱ خرداد ۱۳۹۱، ۳۰ هزار میلیارد تومان و میزان مصارف ۶۲ هزار میلیارد تومان بوده که این ارقام نشان دهنده این است که دولت بجای اینکه تنها ۵۰ درصد عواید طرح را یارانه نقدی بدهد، تقریباً تمام عواید آن را به صورت یارانه نقدی داده12.
اولین یارانه نقدی به میزان 45500 تومان 7 سال پیش یعنی آذر ماه سال 89 واریز شد. طی این مدت حدود 287 هزار میلیارد تومان یارانه نقدی به حساب حدود 75 میلیون ایرانی واریز شده است13.
سازمان هدفمندسازی یارانهها
سازمان هدفمندسازی یارانهها یک سازمان دولتی وابسته به سازمان برنامه و بودجه کشور است که وظایف ناشی از قانون هدفمندکردن یارانهها و مدیریت وجوه موضوع این قانون را بر عهده دارد. سازمان هدفمندسازی یارانهها با ماهیت شرکت دولتی در سال ۱۳۸۹ تأسیس گردید14.
مثالهای تجربی از حذف یارانه کارگران
مورد اول: کارگران با حقوق ۲۵-۳۰ میلیون تومان
تعدادی از شهروندان که یارانه آنها حذف شده اعلام میکنند از طبقه کارگر بوده و حقوق دریافتی آنها بین ۲۵تا ۳۰میلیون تومان است. در حالی که نرخ تورم در کشور حدود ۳۷ درصد اعلام میشود چرا برخی کارگران جزو طبقه مرفه محاسبه شده اند1516؟
مورد دوم: کارگران دارای وامهای معیشتی
اگر خانوادهای غالباً برای حفظ آبروی خود و برای تهیه لوازم زندگی و جهیزیه و نیز هزینه ازدواج فرزندانش یا تهیه مبلغ ودیعه مسکن مجبور به اخذ وامهای ۲۳ درصد به بالا میشود با واریز مبلغ ۲۰۰ میلیون تومان، ناگهان از دهک سوم و چهارم به دهکهای هفتم و هشتم صعود میکند. حتی اگر فردی به شکل خرده فروشی و فعالیت معیشتی خود در حوزه صنایع دستی و صنایع خانگی کارت خوان تهیه کند جانمایی دهک بندی وی تغییر کرده8.
مورد سوم: کارگران بدون قرارداد رسمی
عدم بازرسی دقیق وزارت کار، ظلمی مضاعف در حق کارگران است. بسیاری از کارگرانی که امروز از یارانه محروم شدهاند، حتی قرارداد کاری ندارند456.
نمونههایی از شهادت کارگران
یکی از کارگران گفت: ما با حقوقی که کفاف زندگی را نمیدهد، به این یارانه دلخوش بودیم. حالا بدون اینکه بدانیم بر چه اساسی، یارانهمان را قطع کردهاند21718.
مثالهای تخصصی
محاسبات دهکبندی نادرست
رئیس جمهور در اسفند سال ۱۴۰۳ در سخنرانی رسمی خود به صراحت اعلام میکند، یک خانواده نمیتواند با مبلغ ماهانه ۲۰ تا ۲۵ میلیون تومان در تهران زندگی کند8، اما همین خانوادهها اکنون جزو دهکهای بالا محسوب شده و یارانهشان حذف شده است.
ناامنی شغلی و قراردادهای موقت
بالغ بر ۹۸ درصد قراردادهای کارگری موقتی است7819. این آمار نشاندهنده وضعیت بحرانی امنیت شغلی کارگران است که آنها را در موقعیت ضعف در برابر کارفرمایان قرار میدهد.
تأثیر حذف یارانه بر کالابرگ الکترونیکی
حذف یارانه مساوی با محرومیت از کالابرگ الکترونیکی هم هست. کالابرگ برای کارگران یک کمک واقعی در خرید کالاهای اساسی مانند روغن، برنج و گوشت است45.
مبلغ ناچیز یارانه و هزینههای سنگین
یارانه نقدی نه تنها هزینههای اساسی را پوشش نمیدهد، بلکه بسیاری از کارگران مجبورند همان مبلغ اندک را برای پرداخت اقساط بانکی هزینه کنند. عملاً یارانه برای کارگر خرج نان شب یا قسط وام میشود. حالا با قطع آن، فشار مضاعفی بر سفرههای کارگری وارد شده است45.
جداول مفید
جدول ۱: روند حذف یارانهها در سال ۱۴۰۴
| زمان | تعداد خانوار حذف شده | تعداد افراد | توضیحات |
|---|---|---|---|
| اردیبهشت ۱۴۰۴ | نامشخص | دهک دهم | خانوارهای دهک دهم1516 |
| مرداد ۱۴۰۴ | ۱ میلیون خانوار | ۳ میلیون نفر | شامل بخشی از کارگران23 |
| شهریور ۱۴۰۴ | پیشبینی | ۲۵ میلیون نفر | سه دهک بالای جامعه10 |
جدول ۲: معیارهای دهکبندی و حذف یارانه
| معیار | مقدار | نتیجه |
|---|---|---|
| سرانه درآمد ماهانه (بعد از کسر اجاره) | بالای ۱۰ میلیون تومان | عدم استحقاق یارانه23 |
| هزینه سالانه خانوار دهک ۸ | ۳۲۷ میلیون تومان | ماهی ۲۷.۲۵ میلیون تومان23 |
| دریافت وام ۲۰۰ میلیون تومانی | – | صعود از دهک ۳-۴ به ۷-۸8 |
جدول ۳: مقایسه یارانه نقدی با نیازهای معیشتی
| مورد | مبلغ/درصد | توضیحات |
|---|---|---|
| مبلغ یارانه ماهانه | ۴۵۵۰۰ تومان | از سال ۱۳۸۹ بدون تغییر10 |
| قراردادهای موقت کارگری | ۹۸٪ | ناامنی شغلی بالا7819 |
| تورم کشور | حدود ۳۷٪ | افزایش هزینههای زندگی1516 |
جدول ۴: تاریخچه پرداخت یارانه در ایران
| دوره | نوع یارانه | ویژگیها |
|---|---|---|
| ۱۳۱۱ | یارانه نان | نخستین یارانه قانونمند11 |
| دهه ۶۰ | کوپن | بیشترین مقدار در تاریخ کشور11 |
| ۱۳۸۹ | یارانه نقدی | ۴۵۵۰۰ تومان ماهانه1011 |
| ۱۴۰۴ | حذف تدریجی | حذف ۳ میلیون نفر در مرداد123 |
توضیحات کامل درباره مسئله
ابعاد مختلف بحران
حذف یارانه کارگران یک بحران چندوجهی است که ابعاد مختلف اقتصادی، اجتماعی و سیاسی دارد:
۱. بعد اقتصادی: برای بسیاری از خانوارهای کارگری، یارانه نقدی و معیشتی نقش قابل توجهی در جبران بخشی از هزینههای زندگی دارد و حذف آن، فشار معیشتی بیشتری بر این قشر وارد میکند21718.
۲. بعد اجتماعی: بسیاری از جامعه کارگری نمیتوانند با حداقل حقوق دریافتی زندگی خود را تأمین کنند و همین یارانه حداقلی کمک خرج خانواده محسوب میشود. با چه منطقی دولت با حذف چنین حقی، معاش آنها را مختل میکند و سفره کوچکشان را کوچکتر میکند8؟
۳. بعد سیاسی: نبود شفافیت در سیاستهای حمایتی دولت باعث بیاعتمادی و نارضایتی مردم شده است. لازم است معیارها بهصورت عمومی و دقیق اطلاعرسانی شود تا مردم بتوانند نسبت به وضعیت خود آگاه شوند21718.
مشکلات سیستمی
۱. ناکارآمدی سامانه رفاه ایرانیان: گپهای این سامانه باعث حذف غیرمنطقی کارگران شده است1719.
۲. عدم شفافیت در معیارها: پیامکهای سازمان هدفمندی یارانهها تنها از قطع یارانه خبر داده و هیچ توضیح شفافی درباره علت آن ارائه نکرده است21718.
۳. ضعف نظارت: عدم بازرسی دقیق وزارت کار، ظلمی مضاعف در حق کارگران است456.
۴. مشکل تماس و پیگیری: مرکز پاسخگویی وزارت رفاه ۶۳۶۹-۰۲۱ پاسخگو نبوده و در دسترس نیست15!
درخواستها و راهحلها
گلپور از وزارت تعاون و دستگاههای نظارتی خواست تا با بازنگری در سامانه رفاه ایرانیان، کارگران و بازنشستگان حذفشده را به لیست یارانهبگیران بازگردانند. او هشدار داد که ادامه این روند، اقتصاد خانوادههای کمدرآمد را در شرایط بیثبات پساجنگ بیش از پیش تضعیف میکند17819.
کانون عالی انجمن های صنفی کارگران خواستار تشکیل کارگروهی ویژه با حضور نمایندگان کارگری برای بررسی موارد حذف یارانه است. هیچ کارگری که زیر بار قسط، اجارهخانه و هزینههای زندگی خم شده، نباید قربانی خطاهای آماری و بیتوجهی اداری شود. اصلاح این روند، یک ضرورت فوری است45.
سوالات متداول
۱. چرا کارگران در برابر حذف یارانه سکوت کردهاند؟
کارگران برای حفظ شغل خود مجبور به سکوت هستند. کارگر میداند اگر اعتراض کند، با خطر بیکاری روبهرو میشود. بنابراین، ترجیح میدهد حتی یارانهاش قطع شود، اما نان روزانهاش را از دست ندهد456.
۲. معیار حذف یارانه کارگران چیست؟
خانواری که سرانه درآمد ماهانه آنها بعد کسر هزینه اجارهخانه بالاتر از 10 میلیون تومان برآورد میشود، مستحق دریافت یارانه نقدی نیستند23. همچنین دریافت وام یا استفاده از کارتخوان برای فعالیتهای معیشتی به تغییر دهکبندی و حذف یارانه منجر میشود8.
۳. چگونه میتوان به حذف یارانه اعتراض کرد؟
سرپرستان خانوار میتوانند از طریق سامانه حمایت به آدرس https://hemayat.mcls.gov.ir به بررسی وضعیت دهکبندی خود بپردازند و در صورت حذف یارانه نقدی، اعتراض خود را ثبت کنند15. اما به گفته کارگران، ثبت اعتراض در این سامانه نیز اغلب بیپاسخ مانده یا نتیجه مشخصی به همراه نداشته است21718.
۴. چند نفر از کارگران یارانهشان حذف شده است؟
آمار دقیقی از تعداد کارگران حذفشده وجود ندارد، اما در مرداد امسال یک میلیون خانوار ایرانی یا به عبارت بهتر سه میلیون ایرانی از فهرست یارانهبگیران حذف شدند123 که بخشی از آنها کارگران هستند.
۵. آیا حذف یارانه شامل کالابرگ هم میشود؟
بله، حذف یارانه مساوی با محرومیت از کالابرگ الکترونیکی هم هست45.
۶. حقوق کارگرانی که یارانهشان حذف شده چقدر است؟
تعدادی از شهروندان که یارانه آنها حذف شده است اعلام میکنند از طبقه کارگر بوده و حقوق دریفتی آنها ماهانه بین ۲۵ تا ۳۰ میلیون تومان است1516.
۷. چرا کارفرمایان از حساب کارگران استفاده میکنند؟
برخی کارفرمایان برای فرار از مالیات یا کاهش تعهدات خود، مبالغ هنگفتی را از حسابهای کارگران عبور میدهند69.
۸. تاریخچه پرداخت یارانه نقدی در ایران چگونه است؟
از نیمه دوم سال ۱۳۸۹ و با تصویب مجلس شورای اسلامی پرداخت یارانهها به صورت نقدی و به حساب هر خانوار با نرخ ۴۵۵۰۰ تومان آغاز شد. اولین یارانه نقدی آذر ماه سال 89 واریز شد1013.
۹. درخواستهای کارگران از دولت چیست؟
انتظار کارگران از دولت آن است که ضمن بازنگری در فرآیند شناسایی و حذف یارانهبگیران، معیارهای دقیق و قابلفهم را بهطور عمومی اعلام کند تا مردم بدانند ملاک تصمیمگیریها چیست217.
۱۰. آیا سیستم اعتراض به حذف یارانه کار میکند؟
وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی پیشتر وعده داده بود سامانهای برای بررسی اعتراضات یارانهبگیران فعال شود. اما به گفته کارگران، ثبت اعتراض در این سامانه نیز اغلب بیپاسخ مانده یا نتیجه مشخصی به همراه نداشته است21718.
منابع معتبر
منابع دولتی:
- سامانه حمایت وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی: https://hemayat.mcls.gov.ir
- سازمان هدفمندی یارانهها: https://www.hadafmandi.ir
- سامانه رفاهی: https://refahi.ir
منابع خبری:
- خبرفوری: https://www.khabarfoori.com
- فرارو: https://fararu.com
- تابناک: https://www.tabnak.ir
- خبرگزاری مهر: https://www.mehrnews.com
- تسنیم: https://www.tasnimnews.com
- اقتصادآنلاین: https://www.eghtesadonline.com
- شهر بورس: https://shahrebours.com
منابع تحلیلی و پژوهشی:
- مرکز پژوهشهای مجلس: https://rc.majlis.ir
- ویکیپدیا فارسی: https://fa.wikipedia.org
نتیجهگیری
حذف یارانه کارگران در شرایطی که بالغ بر ۹۸ درصد قراردادهای کارگری موقتی است7819 و نرخ تورم در کشور حدود ۳۷ درصد اعلام میشود1516، یک بحران عمیق معیشتی برای طبقه کارگر ایران ایجاد کرده است. سکوت اجباری کارگران که از ترس بیکاری حتی حاضر به اعتراض نیستند، نشاندهنده عمق این بحران است456.
ادامه این روند، اقتصاد خانوادههای کمدرآمد را در شرایط بیثبات پساجنگ بیش از پیش تضعیف میکند و از دادستان خواسته شده بهعنوان مدعیالعموم به این موضوع ورود کند1.
اصلاح این روند، یک ضرورت فوری است و نیاز به تشکیل کارگروهی ویژه با حضور نمایندگان کارگری برای بررسی موارد حذف یارانه احساس میشود45.
در نهایت، این اتفاق باورنکردنی که کارگران با وجود فشارهای شدید معیشتی، مجبور به سکوت در برابر حذف یارانهشان شدهاند، زنگ خطری برای سیاستگذاران کشور است تا با بازنگری در سیاستهای حمایتی، از تشدید بحرانهای اجتماعی جلوگیری کنند.
